Er zijn van die boeken die je niet alleen leest, maar die je even stil doen vallen. Van brokkelbrein naar focus is er zo één. Niet omdat het met opgeheven vingertje waarschuwt voor schermen of social media, maar omdat het haarfijn blootlegt hoe ons brein werkt — en waarom dat brein het vandaag zo moeilijk heeft.
We weten het allemaal: onze smartphone is het eerste wat we ’s ochtends aanraken en het laatste wat we ’s avonds wegleggen. Jongeren kijken gemiddeld meer dan drie uur per dag naar hun scherm, maar laten we eerlijk zijn: volwassenen doen vrolijk mee. En toch is het te gemakkelijk om de smartphone tot vijand te verklaren. Het toestel is tegelijk onze gids, onze troost, onze verbinding met anderen. Het is een zaklamp, een agenda, een knuffel en een wereldvenster in één.
Maar precies dát maakt het zo verraderlijk. Want terwijl we denken dat we alles onder controle hebben, brokkelt onze aandacht langzaam af. Niet omdat we zwak zijn, maar omdat ons brein nu eenmaal werkt zoals het werkt.
Het boek gebruikt een prachtige metafoor: leren is het aanleggen van geitenpaadjes in je brein. Door herhaling worden die paadjes verharde wegen, en uiteindelijk snelwegen. Maar wie voortdurend wordt onderbroken, wie elke paar minuten van richting verandert, krijgt nooit de kans om die paden te ‘asfalteren’. Het gevolg is een brein dat voortdurend in de versnippermodus staat...een brokkelbrein. Een brein dat wel wil, maar niet kan.
Wat bijzonder is, is de wetenschap dat onze aandacht eigenlijk te vergelijken is met een spier. Een spier die je kunt trainen, maar die ook moe wordt. En die spier krijgt het vandaag zwaar te verduren. Niet omdat we minder kunnen dan vroeger, maar omdat we leven in een wereld die gebouwd is om ons te onderbreken. Elk geluidje, elk icoontje, elk rood bolletje op een app is een kleine shot dopamine. Een belofte van plezier. Een mini-beloning die ons reflexbrein onweerstaanbaar vindt.
Voor jongeren is dat effect nog sterker. Hun brein is volop in ontwikkeling, hun sociale wereld is allesbepalend, en hun behoefte aan verbondenheid is gigantisch. Het is geen toeval dat zij het snelst richting schermverslaving glijden. Mede omdat leveranciers van social media weten hoe ze de aandacht kunnen trekken en vasthouden. Ze spelen hiervoor in op de 4 G’s: Genot (elke notificatie is een mini-dopaminekick), Gevaar (slecht nieuws of verontrustende berichten houden ons alert), Groep (niemand wil buitengesloten worden, FOBE) & Gewoonten (voor je het weet is grijpen naar je smartphone een reflex).
Het veelvuldig gebruik van social media leidt tot jongeren die ‘wegvegen’ (swipen) zodra iets moeilijk wordt. Adolescenten die minder slapen, bewegen & focussen. Een aandachtsspier die door de veelvuldige ‘ping’ en het gebruiksgemak van de digitale technologie nooit terdege getraind wordt. De ‘olifant’ (het reflexbrein) slaat voortdurend op hol slaat, omdat de berijder (de prefrontale cortex of het denkbrein) nog niet eens een rijbewijs heeft. Laat staan dat ze kunnen genieten van een oase om tot rust te komen en alles geordend te krijgen (het archiverende brein).
Maar het boek maakt duidelijk dat dit geen kwestie is van “zwakke wilskracht”. Het is biologie, het is breinlogica. En bovendien zijn volwassenen (vaak) geen goed voorbeeld.
Wat ik zo verfrissend vind aan Van brokkelbrein naar focus, is dat het niet blijft hangen in problemen. Het toont hoe we onze aandacht kunnen terugwinnen. Niet door technologie te bannen, maar door opnieuw balans te creëren tussen drie breinnetwerken: het reflexbrein, het denkbrein en het archiverende brein. Dat laatste — het archiverende brein — krijgt in ons leven vaak het minste ruimte, terwijl het net daar is dat leren wordt verankerd. In de pauzes, in de momenten waarop we even niets doen. In de oases die we onszelf zo zelden gunnen.
Waarom je dit boek zou moeten lezen
Het boek biedt:
Het is een boek dat je niet alleen leest, maar dat je voelt. Omdat je jezelf erin herkent. Omdat je je adolescenten erin herkent. Omdat het je confronteert met hoe vaak je eigen aandacht versplintert.
Het boek leest als een uitnodiging om opnieuw te leren focussen. Om te beseffen dat multitasken een mythe is. Dat wisselen tussen taken ons meer kost dan we denken. Dat aandacht iets is waarvoor je betaalt — met energie, met tijd, met rust. En dat die investering het waard is.
Aandacht is het nieuwe goud en focus is dus geen luxe maar een voorwaarde voor leren, creativiteit en welzijn. Daar we leven in een wereld die gebouwd is om onze aandacht te kapen, moeten we leren hoe we die terugwinnen.
Voor mij is dit boek een aanrader voor elke docent, ouder of student die voelt dat zijn aandacht versnipperd raakt. Niet omdat het een wondermiddel biedt, maar omdat het inzicht en handvatten geeft. Omdat het je laat begrijpen wat er in je hoofd gebeurt. En omdat het je zachtjes duwt richting betere gewoonten, zonder te moraliseren.
Lees verder onder de figuur
Call to action — onderzoek je eigen aandacht eens eerlijk
Misschien is dit het moment om jezelf één eenvoudige vraag te stellen: wanneer heb ik voor het laatst écht ongestoord ergens mijn aandacht bij gehouden? Niet half scrollend, niet met één oog op een melding, maar met volle aanwezigheid.
We denken vaak dat het wel meevalt, dat we “best kunnen multitasken”, dat we “gewoon even snel” iets checken. Maar als dit boek iets duidelijk maakt, dan is het wel dat onze aandacht kostbaar is — en dat we haar vaker weggeven dan we beseffen.
Dus probeer het eens.
Leg je smartphone straks even weg. Niet op tafel, maar echt uit het zicht. Voel wat er gebeurt. Word je onrustig? Afgeleid? Of misschien net opgelucht?
Het antwoord zegt meer over je brein dan je denkt.
En het is precies daar dat verandering begint.
Van brokkelbrein naar focus. Praktijkgids voor docenten over aandacht, social media en het brein. - Gerjanne Dirksen, Theo Compernolle, Gertie Verreck - Uitgeverij Synaps - 3e druk, juli 2024 - ISBN 978 90 8228 621 2
